SKKN: "“Biện pháp phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo cho trẻ Mẫu giáo 5 - 6 tuổi trường mầm non”

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

Để chuẩn bị cho trẻ ngày hôm nay trở thành những chủ nhân trong tương lai của đất nước có phẩm chất đạo đức, và phát huy một cách tích cực toàn diện về mọi mặt... thì ngay từ bây giờ, giáo dục Mầm non phải giúp trẻ hứng thú với việc học và phát triển khả năng suy nghĩ trở thành người năng động, tích cực, chủ động và sáng tạo trong mọi hoạt động và hiểu biết về thế giới xung quanh. 

Cùng với chương trình Chăm sóc - giáo dục Mầm non hiện nay là lấy trẻ làm trung tâm, các con sẽ phải tự giác, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của mình. Tính tích cực chủ động sáng tạo của trẻ không phải là thuộc tính sẵn có, mà nó là "sản phẩm" của một quá trình giáo dục và nuôi dưỡng trong một môi trường đặc biệt, đó là môi trường Giáo dục Mầm non. Do vậy, vai trò của người giáo viên mầm non trong việc phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của trẻ đóng một vai trò đặc biệt quan trọng và có ảnh hưởng rất lớn. Giáo viên là người "trung gian" tổ chức môi trường lồng ghép các hoạt động phù hợp với trình độ phát triển của mỗi trẻ. Để có đầy đủ mọi cơ sở lý luận làm nền tảng cho việc giải quyết vấn đề thì trước hết  chúng ta  phải  hiểu được  "thế  nào là sáng  tạo  đối  với  trẻ  mẫu giáo". Sáng tạo là tìm ra những cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có. Những biểu hiện của tính tích cực chủ động, sáng tạo ở trẻ là: Trẻ thích thú chủ động tiếp xúc, hoạt động  khám phá tìm hiểu các đối tượng gần gũi xung quanh. Trẻ chủ động độc lập, tự tin thực hiện nhiệm vụ được giao hay tự chọn. Trẻ sử dụng  thao tác  tư  duy như phân tích, tổng  hợp, so sánh, phân loại... vào nhận thức của mình để hoàn thành công việc được tốt.

 Để phát huy một cách cao nhất về tính tích cực chủ động và sáng tạo của trẻ trong các hoạt động, giáo viên cần nhận ra những dấu hiệu về tính tích cực chủ động sáng tạo ở mỗi trẻ, nhằm tìm ra những phương pháp giảng dạy đúng đắn và thiết kế những nội dung và hình thức hoạt động phù hợp với khả năng nhận thức của trẻ. Qua đó, cần có những biện pháp kịp thời để khắc phục tính thụ động và phát huy khả năng tích cực, chủ động, sáng tạo cho trẻ, là một giáo viên giảng dạy lớp mẫu giáo 5 - 6 tuổi. Tôi thấy bản thân mình có vai trò rất lớn trong việc giúp trẻ phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo cho trẻ, giúp trẻ mạnh dạn, tự tin và phát triển một cách toàn diện. Chính vì vậy tôi đã tìm ra “Biện pháp phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo cho trẻ Mẫu giáo 5 - 6 tuổi trường mầm Bình Định”

PHẦN II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1. Thực trạng việc tổ chức phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi trường mầm non Bình Định

a) Ưu điểm:

- Nhà trường thường xuyên tổ chức các buổi tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho giáo viên nâng cao hiểu biết, kiến thức về chăm sóc và giáo dục trẻ có thêm kỹ năng về quản lý nhóm lớp và kỹ năng rèn luyện cho trẻ.

- Được nhà trường, chính quyền địa phương quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, trang thết bị dạy và học khá đầy đủ khang trang hiện đại

- Lớp có 2 giáo viên đứng lớp đều có kinh nghiệm và có trách nhiệm đối với lớp, với trẻ. Giáo viên nhanh nhẹn, tích cực trong mọi công việc, nắm được tâm sinh lý của trẻ và những thói quen của trẻ hằng ngày.

- Luôn nhận được sự giúp đỡ của chị em đồng nghiêp

- Trẻ đi học đều, trẻ ở lứa tuổi mẫu giáo lớn nên đã có kiến thức và kỹ năng nhất định. Trẻ mạnh dạn ham học hỏi và thích khám phá tìm hiểu thế giới xung quanh trẻ.      

-  Đa số phụ huynh rất nhiệt tình trong công tác phối hợp giữa gia đình và nhà trường, lớp về chăm sóc giáo dục trẻ, cung cấp hỗ trợ nguyên vật liệu, phế liệu để phục vụ giáo viên làm đồ dùng, đồ chơi cho các cháu hoạt động, quan tâm đến chất lượng học và chơi của con em mình.

b) Hạn chế và nguyên nhân

* Hạn chế:

- Một số trẻ trong lớp còn chậm về khả năng nhận thức, một số trẻ quá hiếu động nhưng khi cô đặt câu hỏi, hay đưa ra tình huống thì trẻ lại im lặng, không trả

lời, nên việc giáo dục cho trẻ còn gặp khó khăn.

- Với xu thế hiện nay, nhiều gia đình có điều kiện nên chiều chuộng con thái quá, trẻ được chiều chuộng và bao bọc quá nhiều nên sự chủ động của trẻ, sự tích cực sáng tạo của trẻ sẽ rất hạn chế, trẻ còn rập khuôn, có thói quen thụ động và ỷ lại, trẻ chưa chủ động, chưa tự giác trong các hoạt động.

- Một số phụ huynh đi làm công nhân, đi làm xa nên ít có thời gian với con phần lớn là nhờ vào ông bà dẫn đến rất khó khăn cho cô giáo trong việc giáo dục trẻ tại lớp.

* Nguyên nhân của những hạn chế:.

+ Số lượng học sinh trong lớp đông, khả năng nhận thức của trẻ là không đồng đều nên ảnh hưởng nhiều đến việc phát huy tích cực chủ động sáng tạo cho trẻ

+ Trong thực tế giáo viên đôi lúc còn thiếu chủ động trong việc giảng dạy, còn phụ thuộc quá nhiều vào tài liệu, vào CNTT vẫn còn nặng việc cung cấp kiến thức chưa chú trọng đến việc phát huy tính chủ động tích cực của trẻ.

+ Hiện nay nhiều gia đình thường xuyên lạm dụng máy tính, điện thoại thông minh để cho trẻ chơi.  Trẻ ít được tiếp xúc với môi trường xung quanh để khám phá và trải nghiệm cuộc sống mình.

Từ những hạn chế trên vào đầu năm học 2021 - 2022, tôi tiến hành khảo sát trẻ kết quả như sau

* Kết quả khảo sát thực tế trước khi thực hiện biện pháp: Khảo sát 39 trẻ

2. Biện pháp phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi trường mầm non Bình Định

* Biện pháp 1: Tạo môi trường phong phú lôi cuốn để phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo cho trẻ.

Một môi trường tốt sẽ có tác dụng làm tăng cường củng cố và phát triển toàn diện cho trẻ. Ngược lại nếu trong một môi trường xấu sẽ có ảnh hưởng không tốt đến kìm hãm hoạt động sáng tạo của trẻ.

Chính vì thế, xây dựng môi trường giáo dục ngoài lớp học an toàn, đẹp, hấp dẫn trẻ, có thể xây khu vui chơi phát triển vận động khu vực chơi với đồ chơi ngoài trời (cầu trượt, đu quay, bập bênh, nhà bóng…); khu vực chơi “giao thông”; khu vực chơi trải nghiệm với đất, cát, nước, đá, sỏi…; khu vực trẻ trồng rau, trồng cây và chăm sóc cây cối, con vật nuôi; khu chơi với các nhân vật cổ tích, hay còn gọi là “vườn cổ tích”; khu “sân khấu ngoài trời”, khu trồng cỏ, trồng hoa, trồng cây cảnh, cây ăn quả, cây bóng mát trên sân trường; khu tạo sân cỏ… hệ thống đường đi lối lại trên sân; độ rộng của cổng và biển trường; khu đặt bảng tuyên truyền… Môi trường giáo dục phải thực sự an toàn và có tính thẩm mỹ cao, thuận tiện mang tính giáo dục có ý nghĩa to lớn không chỉ đối với sự phát triển thể chất của trẻ, mà còn thỏa mãn nhu cầu nhận thức, mở rộng hiểu biết của trẻ, kích thích trẻ hoạt động tích cực, sáng tạo.

* Trang trí lớp học phong phú hấp dẫn lôi cuốn trẻ

Đối với môi trường trong lớp học không thể thiếu những góc chơi của trẻ. Để lớp học thêm lôi cuốn trẻ, các cô giáo cần tạo nên một môi trường lớp học với những hình ảnh màu sắc sinh động, những nhân vật và ngộ nghĩnh. Môi trường cần có không gian, cách sắp xếp phù hợp, gần gũi, quen thuộc với cuộc sống thực hàng ngày của trẻ; luôn thay đổi để tạo ra sự hấp dẫn mới lạ đối với trẻ.

Không chỉ thay đổi nội dung chơi, việc thay đổi hình thức chơi  cũng quan trọng không kém. Đối với trẻ, trẻ rất thích khám phá những thứ mới lạ hấp dẫn, và dễ nhàm chán với những thứ hàng ngày được tiếp xúc, được hoạt động. Hiểu được tâm lý ấy nên tôi thường xuyên thay đổi hình thức các góc chơi để thu hút trẻ. Các góc hoạt động  được xây dựng khác nhau nhằm tạo điều kiện cho trẻ hoạt động cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ được nhiều hơn, hình thức hoạt động phong phú, đa dạng hơn, thỏa mãn nhu cầu phát triển về nhiều mặt của trẻ như: nhận thức, tình cảm, ngôn ngữ, tính xã hội, kỹ năng thao tác. Khi bố trí các góc tôi chia lớp thành các khu vực chơi khác nhau. Tôi chú ý bố trí các góc chơi động và góc chơi tĩnh càng cách xa nhau càng tốt để tránh ảnh hưởng lẫn nhau.

Thay đổi thường xuyên vị trí  giá đựng đồ chơi và học liệu để luôn tạo cảm giác mới đối với trẻ, cung cấp các góc hoạt động theo ý thích. Các đồ dùng nào đã quá cũ  cần phải thay thế, làm sao để các góc trở nên hấp dẫn đối với trẻ và kích thích trẻ chơi. Sắp xếp, bố trí các đồ dùng đồ chơi sao cho trẻ dễ dàng lấy và thực hành, trải nghiệm trong mỗi buổi chơi.

Tôi không cố định khu vực các góc chơi mà tôi thường xuyên di động để trẻ không nhàm chán bằng cách thay đổi biển tên góc đa dạng, gần gũi với trẻ.Với tiêu chí lấy trẻ làm trung tâm, trẻ được chơi theo ý thích ở lớp tôi mỗi trẻ có một ảnh ký hiệu, hôm nay trẻ chơi góc này, ngày mai trẻ chơi góc khác ,trẻ sẽ gắn ảnh vào góc chơi ưa thích của mình.Vì vậy ở lớp tôi, mỗi góc chơi có các hình ảnh hướng dẫn trẻ chơi tại các góc, rất linh hoạt trẻ có thể về góc bàn bạc, thảo luận cách chơi và tự chơi theo hướng dẫn trên.Và kết quả cho thấy trẻ lớp tôi rất mạnh dạn, tự tin, hoạt động nhóm tốt, kỹ năng chơi tốt, luôn tích cực chủ động, sáng tạo trong khi chơi.

 Làm thật nhiều đồ dùng, đồ chơi khác nhau cả về hình dáng và màu sắc; mua - sưu tầm nhiều sách báo, chuyện tranh đặc biệt là truyện tranh và truyện cổ tích, cắt dán hình ảnh những truyện tranh sáng tạo theo chủ đề... Đồ chơi hữu hiệu cho sự phát triển của trẻ bao gồm: đồ chơi xếp hình, đồ chơi lắp ghép, khám phá khoa học, giấy, màu vẽ, nhạc cụ… Ngoài ra, trang bị thêm một số loại đồ chơi phát triển vận động ở trẻ như: đồ chơi xúc cát, dụng cụ nhà bếp… Đặc biệt là các loại đồ chơi trên cần được cọ rửa, vệ sinh định kỳ để đảm bảo sự an toàn, ngăn ngừa bệnh dịch cho trẻ. 

Hình ảnh 1 - Môi trường trong lớp học cho trẻ hoạt động sáng tạo.

* Tạo môi trường giao tiếp giữa cô với trẻ

Cô giáo có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và phát triển tích cực chủ động sáng tạo cho trẻ.

+ Cô giáo luôn luôn vui vẻ khi ở bên trẻ

Nụ cười có thể đưa tôi và trẻ đến gần nhau hơn. Mỗi khi trẻ làm sai một cái gì đó, nếu tôi nở một nụ cười và trò chuyện giúp bé hiểu lỗi sai và khắc phục sẽ hiệu quả hơn cô trừng mắt và la mắng trẻ, trẻ sẽ không biết trẻ sai chỗ nào, mà còn làm trẻ sợ, không dám kể với cô tại sao như vậy. Vì vậy khi ở bên trẻ cô giáo nên cố gắng tạo tâm lí vui vẻ để trẻ cảm thấy an toàn. Khi đó chắc chắn trẻ sẽ tham gia hoạt động tích cực và nói ra nhu cầu của bản thân trẻ cùng cô.

+ Trò chuyện nhiều cùng trẻ đặt các câu hỏi mở khuyến khích trẻ trả lời

- Nói chuyện với trẻ trong quá trình dạy trẻ cần thay đổi ngữ điệu và giọng nói sao cho phù hợp với nội dung và hoàn cảnh giao tiếp.

- Gọi trẻ và khuyến khích đưa ra ý kiến, động viên và tiếp nhận tất cả các ý kiến của trẻ để giúp trẻ phát huy hết khả năng của mình

+ Sử dụng câu hỏi vì sao? Như thế nào? Theo con con sẽ phải làm gì? Và kiên nhẫn đợi bé trả lời câu hỏi

* Biện pháp 2: Lấy trẻ làm trung tâm lựa chọn nội dung, hình thức tổ chức các hoạt động phù hợp với khả năng, hứng thú và kinh nghiệm của trẻ.

Những nội dung khi xây dưng cần phải gần gũi để trẻ được học, trải nghiệm phát huy khả năng tích cực chủ động và sáng tạo cho trẻ vì trẻ phát triển tốt về mọi mặt khi được tham gia các hoạt động. Trẻ hoạt động càng tích cực thì sự phát triển của trẻ cả về thể lực lẫn trí tuệ càng nhanh.

Thông  qua  hoạt  động  trẻ  được  cuốn  hút  vào  sự  tự  lực  tìm  tòi  khám 

phá,  trải nghiệm để chiếm lĩnh các tri thức, kĩ năng của cuộc sống. Nhờ có hoạt động chức năng, sinh lý của trẻ được phát triển, các giác quan được hoàn thiện, kiến thức trở nên phong phú và chính xác hơn.

Giáo viên phải tìm hiểu khả năng của trẻ bằng cách cho trẻ được trao đổi trò chuyện, thảo luận, tự thể hiện và đưa ra ý kiến của mình, giáo viên theo dõi, lắng nghe, nắm bắt ý tưởng, nhu cầu, nguyện vọng của trẻ để đưa vào nội dung hoạt động những vấn đề mà trẻ quan tâm, mong muốn khám phá.

Ví dụ: Với chủ đề thực vật giáo viên có thể mang hạt đến cho trẻ ươm hạt sau đó cho trẻ tưới nước, chăm cây và theo dõi quá trình nảy mầm và sự phát triển của cây, khuyến khích trẻ nói về cây xanh. Cho trẻ nêu các câu hỏi và ý tưởng.

 Làm mới nội dung hoạt động. Trong quá trình hoạt động giáo viên cần nắm bắt kịp thời  xem trẻ đã tìm nội dung đến đâu, có còn hứng thú nữa không? Nếu không còn hứng thú nữa thì nên tìm hiểu chủ đề mới, nội dung mới.

 Gắn nội dung hoạt động của trẻ trong chương trình với hoàn cảnh sống cụ thể gần gũi với trẻ, bổ sung vào nội dung hoạt động những sự vật, hiện tượng có ở địa phương. Ví dụ: Khi cho trẻ tiếp xúc làm quen với các tác phẩm văn học chúng ta có thể lồng ghép nói khai thác thêm sự hiểu biết của trẻ, khơi gợi cho trẻ thêm tự hào về quê hương của mình.

Yêu cầu trẻ về nhà quan sát tìm hiểu thực tế cuộc sống xung quanh, sau đó đến lớp trình bày, thảo luận cùng chia sẻ kinh nghiệm. Ví dụ : Cho trẻ về nhà quan sát tìm hiểu những động vật nuôi trong nhà để trẻ phân biệt những đặc điểm giống nhau và khác nhau giữa các con vật. Cho trẻ tìm hiểu xem muốn xây được nhà thì trước tiên ta phải làm gì và làm như thế nào để hoàn thành ngôi nhà.

Cần tổ chức các hoạt động đặt trẻ vào trung tâm của quá trình giáo dục, tạo mọi cơ hội cho trẻ tham gia vào các hoạt động. Cho trẻ được học qua thực tế qua việc làm, qua khám phá tìm tòi.  Cần gây hứng thú trực tiếp cho trẻ bằng trải nghiệm, trẻ được quan sát, khuyến khích trẻ chủ động nói ra những điều mình cảm nhận được để nói lên nhận xét cá nhân, khuyến khích trẻ nói ra càng nhiều càng tốt, có thể đầy đủ hay chưa đầy đủ; đúng hay chưa đúng không quan trọng mà chỉ cần trẻ dám nói và được nói ra. Nhờ đó mà trẻ rất tự tin nói ra những điều mình suy nghĩ. 

Để phát triển ở trẻ tính tích cực, sáng tạo thì chúng ta cần cho trẻ tự nêu ý kiến của mình, tự mình nêu ý tưởng, chú ý đến từng cá nhân trẻ trẻ tham gia trả lời  đóng góp ý kiến của mình chứ không phải trả lời “a dua” theo bạn, theo lớp. Ðó là một hình thức học “vẹt” mà chúng ta cần tránh, vô tình sẽ trở thành thói quen xấu, tạo tính ỷ lại, thụ động ở trẻ. Trong bất cứ hoạt động nào, giáo viên cũng cần cho nhiều trẻ được đóng góp ý kiến, ý tưởng, đặc biệt chú ý nhiều hơn và thường xuyên khuyến khích những trẻ rụt rè, nhút nhát đứng lên phát biểu ý kiến trả lời các câu hỏi của cô giáo.

Ở hình thức này, giáo viên khai thác khả năng hoạt động của trẻ, tạo mọi cơ hội để trẻ phát triển khả năng khám phá tìm tòi, trải nghiệm những đối tượng nhận thức. Tôn trọng đồng cảm với nhu cầu của trẻ, tạo cơ hội cho trẻ thích ứng hòa nhập với cuộc sống xung quanh. Kích thích động cơ bên trong của trẻ, gây hứng thú lôi cuốn trẻ vào các hoạt động, tạo tình huống có vấn đề cho trẻ hoạt động đặc biệt là hoạt động nhận thức. Khuyến khích trẻ tham gia tích cực vào các hoạt động tôn trọng sự suy nghĩ sáng tạo của trẻ, chống gò ép, áp đặt làm trẻ thụ động.

Lấy trẻ làm trung tâm còn thực hiện bằng phương pháp hoạt động theo nhóm. Trong nhóm mỗi thành viên đều phải làm việc h